 |
| Các nghĩa địa ở Sài Gòn năm 1968 - Ảnh tư liệu |
Hố chôn nằm dưới một cái ao trong rừng cao su nơi đây vừa bị đốn bỏ khi xây các khu nhà. Ao khá lớn, rộng khoảng 100m2 nhưng chỉ sâu trên dưới 1m.
Ao nằm trong rừng cao su nóng bức nên đám trẻ em ở khu Ông Tạ (Tân Bình, TP.HCM) thường tới đây tắm khi trời nóng giãy.
Những bộ xương khô bí hiểm ở các tha ma cũ trước 1975
Chúng tôi không rõ có bao lăm bộ xương nơi đây, chỉ thấy có một xe camnhông (camion) Mỹ chở đi số xương khoảng 1/4 xe.
Xương đã ngả màu vàng và lấy lên một lát là khô ráo ngay chứ không trắng và ẩm như xương người mới chết một vài chục năm. Những người thợ bốc cốt ở cái ao khu vực Phú Thọ lúc trước phản hồi: "Xương khô cỡ này thì xưa hàng thế kỷ rồi".
Đám con nít Ông Tạ sau đó lượm được một số khẩu pháo xưa loại nòng không xẻ rãnh, cái tét nòng, cái gãy đôi mà hàng ngũ bốc mả tậu thấy dưới ao, ném lăn lóc trên bờ.
Một trùng thích hợp là những ngôi tuyển mộ đồng đội có những bộ xương khô và ngả quà này không chỉ hình thành ở đây mà có cả tại các nghĩa địa của Sài Gòn (đã giải tỏa giữa thập niên 1980) khi các nghĩa trang này sau năm 1955 được chính quyền Sài Gòn quy hoạch trong khoảng những bãi tha ma trong khu vực: đô thành Chí Hòa (nay là trên hè phố Lê Thị Riêng), Phú Thọ Hòa, Quảng Đông (khu vực Phú Thọ, nay thuộc thị trấn 3, 8, Q.11, TP.HCM), Quán ăn Đũi (giữa chợ Hòa Hưng và nhà thờ Lê Thị Riêng hiện thời).
Thậm chí khi bãi nghĩa địa mà nay là chợ Phạm Văn Hai (P.3, Q.Tân Bình) giữa thập kỷ 1960 được một số hội đoàn tín ngưỡng chỉnh trang thành các khu nghĩa địa của hội đoàn mình, người ta cũng thấy có hố chôn phổ thông bộ xương khô tương tự trong một khu vực.
Cam kết đây không phải là những bộ xương đột nhiên vốn nằm rải rác trong "cánh đồng mồ mả" (plan de mares) mà người Pháp gọi để chỉ khu vực trong khoảng con đường Nguyễn Thị Minh Khai hiện giờ lên Hòa Hưng, Phú Thọ... vì không bạn nào chôn người nhà trong những hố chôn tập thể.
Càng không hề chiêu tập cộng đồng "biền tru" (chém ngay không xét xử) sau loạn Lê Văn Khôi 1835 vốn đã xác định ở khu vực Phương pháp Mạng Bốn tuần Tám - Điện Biên Phủ - Ba Bốn tuần Nhì hiện thời (khi đào móng xây dựng lại Bệnh viện Bình Dân năm 1968, quân nhân công binh Đại Hàn đã phát hiện hàng trăm bộ hài cốt nơi đây).
Theo ông C.N.C (năm 1983-1984 là người gánh vác bốc 7.000 ngôi mộ ở những nơi công cộng Phạm Văn Nhì, Q.Tân Bình bây giờ), xương chôn dưới đất một số chục năm thường màu trắng; xương trên dưới 100 năm dù chôn trong đất ẩm, đầm lầy bốc lên khô nhanh và ngả tiến thưởng.
 |
| Trên hè phố Lê Thị Riêng (Q.10, TP.HCM) sáng 11-11. Trước 1983 là nghĩa địa Đô Thành Chí Hòa, nằm sát và bên ngoài con đường Bắc Hải (Q.Tân Bình) - Ảnh: M.C. |
 |
| Ngã ba Bắc Hải - Bí quyết Mạng Bốn tuần Tám sáng 11-11. Trục đường Bắc Hải vốn là một phần con rạch tự nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc và là hào nước cạnh ngang mặt trước đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
 |
| Lòng đường bên hông Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền đức trên đường Hoàng Văn Thụ sáng 11-11. Đoạn bóng râm hồi thập niên 1980 vẫn còn là một đoạn kênh Nhiêu Lộc, chạy dài gần tới Bà Quẹo, Đồng thời với Bí quyết Mạng Tháng Tám. Và đây là một phần cạnh dài phía bắc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Bí hiểm ở đây là gì?
Đại đồn Chí Hòa là chuỗi hệ thống đồn lũy lớn nhất mà triều đình Huế xây đắp trong nhị năm 1860-1861 ở làng Chí Hòa (nay thuộc quận Tân Bình và huyện 10, dọc theo Cách Mạng 04 tuần Tám bây giờ). Đại đồn nằm phía tây bắc thành Gia Định (đã bị Pháp xâm chiếm năm 1859) nhằm chấp hành chủ trương "đánh và giữ" của nhà Nguyễn lúc đó.
Báo Phụ Nữ Tân Văn số 28 ngày 7-11-1929 post bài thơ Qua Chí Hòa hoài cũ kĩ của tác giả Sài Sơn P.H.C.: Nhân thể bước qua thăm cảnh Chí Hòa - Đây nơi chiến địa buổi can qua - Đống xương vô định sương vùi lấp - Giọt máu hy sanh cỏ nhuộm lòa - Cứu nước chẳng nài nỉ thân sống thác - Liều mình không quản sức xông pha! - Người xưa, cảnh cũ nay còn nhớ? - Tang thương ảm đạm thay nỗi nước nhà!
Với bài thơ, tác giả đã xác định thi thể của những đấu sĩ Việt vô danh trong cuộc chiến đại đồn Chí Hòa 1861 đã được chôn số đông ("đống xương vô định") ngay tại khu vực chính mình hi sinh.
Điều này trùng lặp với nội dung lá thư của một người quân nhân Pháp gửi về cho mái nhà chính mình khi khói lửa trận chiến vừa tan: "Tử thi những người quân nhân An Nam mà con không thể nào không chắc chắn dũng cảm hơn đội quân tấn công (Pháp, Tây Ban Nha...) đã được chôn vùi ngay bên ngoài các tường bao bằng đất của chiến lũy kỳ lạ và vô cùng đẩy đà này, dưới các hào nước quanh quéo đồn...".
Bấy lâu, các nhà phân tích thường chỉ nói toàn cục khu vực đồn lũy lớn nhất của quan quân nhà Nguyễn kháng cự lại cuộc xâm lược của người Pháp những năm 1859-1861. ví dụ nhà văn Sơn Nam nói đại đồn ở làng Chí Hòa và Phú Thọ, nằm dọc rạch Nhiêu Lộc, lấy một đoạn đường Thiên Lý đi Tây Ninh (nay là Cách mạng Bốn tuần Tám) làm trục trọng tâm.
Còn theo Địa chí văn hóa TP. HCM, trước đại đồn nằm trong thôn Tân Hưng, tới năm 1836 đổi tên thôn là Hòa Hưng, thuộc tổng Bình Chánh Thượng. Năm 1910, thôn Hòa Hưng thuộc tổng Dương Hòa Thượng, tỉnh giấc Gia Định.
Nhãi con giới các làng xưa không chi tiết. Trục đường sá lúc ấy gần như chỉ là những trục đường mòn mà ngay sau đó người Pháp đã đổi mới hoàn toàn nên các ý kiến về khu vực đại đồn thường chỉ có thể phỏng đoán.
Chúng tôi xin được phụ thuộc những kênh rạch trên bản đồ trận chiến thời đó và những "đống xương vô định" để tiếp diễn đưa thêm một phác họa khu vực đại đồn xưa.
Theo đó, đại đồn có hình thang mà đáy lớn nằm trên đường Bắc Hải, cắt ngang trục đường Cách thức Mạng 04 tuần Tám hiện nay. Bên ngoài đáy lớn này là con rạch gãy cạnh trở thành hào nước tự nhiên cản đà tấn công của kẻ thù (năm 1862, người Pháp đã biến đoạn hào này thành một đoạn của kinh Vòng Thành (Bao phủ Ngạn - canal de Ceinture. Con kênh này bị lấp lần hồi từ trước 1975, tới nay thì mất hẳn).
Cạnh dọc phía bắc của đại đồn hình thang áp sát kênh Nhiêu Lộc khiến hào tự nhiên. Con rạch này qua các con phố Hoàng Văn Thụ, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền đức (đầu thập niên 1980, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền lành vẫn còn con rạch này. Học sinh chúng tôi lúc đó khi cụp tiết thường lội qua con rạch để ra tuyến phố Hoàng Văn Thụ).
Cạnh dài này ngưng theo rạch Nhiêu Lộc và cắt ngang Phương pháp Mạng Tháng Tám ở khoảng con đường Trương Công Định hiện nay, hiện ra cạnh ngang mặt sau đại đồn dài gần 1km.
Trong khoảng đây đồn bẻ xuống phía nam, nối với khu vực ngã ba tuyến phố Lý Thường Kiệt - Bắc Hải bây chừ.
Các nghĩa trang tậu thấy những mồ chôn số đông với nhưng bộ xương khô xưa cũ đều nằm ngoài hoặc sát cạnh khu vực tường bao đại đồn này.
Không chỉ vậy, bao quanh khu vực tường đất của đại đồn còn khá nhiều tha ma như nghĩa địa Đất Thánh (nay vẫn còn trên phố Bành Văn Trân), nghĩa địa Ông Tạ (gần ngã ba Ông Tạ, trên phố Cách Mạng 04 tuần Tám, nay đã giải tỏa), nghĩa trang quân đội Pháp (ở ngã tư Bảy Nhân từ. Khi học Trường trung học Nguyễn Thượng Hiền lành nằm đối diện trước 1975, sinh viên chúng tôi nhiều khi qua đây chơi, thấy vài mộ ghi mất năm 1861, năm Pháp tấn công đại đồn Chí Hòa - đã giải tỏa giữa thập niên 1980)...
Khu vực này trùng khớp với quan điểm của phần lớn nhà phân tích xác bình ổn dáng cũng như diện tích của đại đồn có chiều ngang khoảng 1km, dài khoảng 3km như trong bạn dạng đồ quân sự của trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên Tổng hành dinh tướng Charner và là người trực tiếp tham gia trận chiến đại đồn.
 |
| Phiên bản đồ địa điểm đại đồn Chí Hòa (màu cam) trong Lịch sử viễn chinh Nam kỳ 1861 của viên sĩ quan tham gia tiến công đại đồn Léopold Pallu de la Barrière |
 |
| Bạn dạng đồ Sài Gòn 1892 vẫn còn con rạch gãy cạnh đi ngang các con phố Phương pháp Mạng 04 tuần Tám để chảy vô kênh Nhiêu Lộc hiện nay (lúc ấy còn dài đến gần Bà Quẹo). Ở dọc đường văn hóa Đầm Sen lúc ấy vẫn còn là một cái đầm lớn bên trái tuyến phố Lý Thường Kiệt. Và đây là khu đầm che chắn tự nhiên cho cạnh tây nam của đại đồn Chí Hòa - Đồ họa: Trị Thiên |
Đón đọc kỳ 2: Đại đồn Chí Hòa, chuỗi hệ thống chiến lũy dân quân Việt lớn nhất của nhà Nguyễn cho công cuộc tái choán thành Gia Định - Bến Nghé xưa
Xem tại: váy ngủ lanh
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét